زبان شعری فروغ
فروغ دارای دو دوره ی متمایز شعریست.
دوره اول رمانتیک و هیجان زده است . با سه کتاب اسیر – عصیان و دیوار که متاسفانه بیش از دو کتاب بعدی خواننده دارد .
دوره دوم که تنها 6 یا 7 سال از عمر او را در بر می گیرد با دو کتاب تولدی دیگر وایمان بیاوریم به اغاز فصل سرد .
ویژگیهای زبانی در شعر فروغ :
زبان او بسیار ساده و نزدیک به نثر است .نزدیکترین زبان به زبان گفتار است . این سادگی هم در انتخاب واژه هم در جمله بندیهای شعری و هم در کاربرد نظم دیده می شود . او به سبک نیمایی شعر می گوید یعنی شعرش دارای وزن است ولی انقدر به کلام معمول فارسی نزدیک است که ما تقریبا وزنی در ان احساس نمی کنیم .
همه ی هستی من اینه ی تاریکیست
که تو را در خود تکرار کن
به سحرگاه ...
کاملا موزون است ولی طبیعت کلام فروغ باعث می شود ما انرا به نثر نزدیک کنیم و وزن عملا از بین می رود .در شعر او ادبیت یعنی ترکیبات خیلی تازه کمتر دیده می شود . شعر او در سطر بسیار ساده است . چیزی که شعر او را پیچیده میکند موقعیت اوست .
زندگی شاید یک خیابان دراز است
که هر روز
زنی با زنبیل از ان می گذرد ...
بیشتر سطرهای (تولدی دیگر )به همین منوال است ولی در نهایت ما با یک شعر ساده سرو کار نداریم . شعریست که باید انرا بشکافیم.
شاعرانگی فروغ بیشتر در نگاه اوست نه در واژگانی که انتخاب می کند . بعضی از عادات زبانی او خود به خود عادت شعری او شده است . یکی از عادات او این بود که وقتی بسیار هیجان زده بود یا قصد تاکید بر موضوعی را داشت ان واژه را 3 با ر تکرار می کرد .
دستهایم را در باغچه خواهم کاشت
سبز خواهد شد
می دانم می داتم می دانم
او می گوید : شاعر خوب شاعریست که همیشه شاعر است نه فقط زمانی که قلم در دست می گیرد .
لهجه ی طبیعی او در شعرش قرار می گیرد که گاه از لحاظ ادبی خیلی ارزشمند نیست .
در تولدی دیگر :
کوچه ای هست که در ان
پسرانی که به من عاشق بودند ....
این کلام طبیعی فارسی نیست .
شعر پرنده مردنیست / دلم گرفته است ( چند اسم دارد )
اخرین شعر مجموعه ی ایمان بیاوریم به اغاز فصل سرد شعر پیچیده ای نیست و مولفه های شعر فروغ را دارد . شبی که در این شعر و کلا شعر فروغ داریم باشب با شبی که در اشعار اخوان و نیماست بسیار متفاوت است . فروغ نگاهی انسانی دارد بدور از مذهب و سیاست .او تنهاییها یاسها و در گیریهای شخصی خود را دارد. شب در شعر او با اندوه ویاس هوراه می شود . تنهاییهای تاریک زندگی خانوادگی و تنهایی او پس از متارکه اش .ما هیچ جا در شعر او وسوسه نمی شویم که از واژه ی شب برداشت سیاسی کنیم .
من از نهایت شب حرف می زنم
و از نهایت تاریکی ...
اندوه و یاس مفاهیمی هستند که شب شعر او القا می کند . فروغ شبی را توصیف می کند که با ان اشناییم شب تنهایی !
فروغ در شعر هدیه برای کسی که احتمال دارد به سراغش بیاید یک شفارش می دهد :
اگر به خانه ی من امدی
برای من ای مهربان
چراغ بیاور و یک دریچه ...
او چراغ و دریچه را می خواهد تا از تاریکی و تنهایی رها شود .
در شعر پرنده مردنیست هم همین اتفاق می افتد . او در یک شب تاریک روزنه ای را می جوید .
هوشنگ ابتهاج :
دیگر این پنجره بگشا
که من به ستوه امده ام
زین شب تنگ
فروغ :
به ایوان می روم
دستانم را به پوست کشیده ی شب می کشم
او به دنبال روزنه می گردد . اگر انرا بیابد راه به جایی می برد ولی گویی هیچ روزنه ای نیست .
چراغهای رابطه تاریکند
نیما در مهتاب :
دستها می سایم تا دری بگشایم
بر عبث می پایم
برای فروغ هم دری گشوده نشد . رابطه به چراغ تشبیه شده است اما یک تشبیه ساده و معمولی .
برای فروغ تنها و مایوس در چهار دیوار شب تاریک رابطه یک چراغ است . یک روزنه باز کردن به بیرون و تنها نبودن و ارتباط بر قرار کردن با جهان رهایی از تاریکیست .
فروغ ارزوی این را در دل دارد که با ادمهای ساده و خوشبخت که به بهانه های ساده احساس خوشبختی می کنند ارتباط داشته باشد .
کسی مرا به افتاب معرفی نخواهد کرد
کسی مرا به میهمانی گنجشکها نخواهد برد
منظور هیاهوی پر سرو صدای گنجشکها هنگام صبح است . مهمانی انها صبح است که فروغ به دنبال ان می گردد و از دل این شب راهی بدان پیدا نمی کند . چون پوست کشیده ی شب هیچ روزنه ای در خود ندارد و نمی توان از ان به صبح رسید .
نیما وقتی دری باز نمی شود درو دیوار بر سرش خراب می شود . او انسان با اراده ای بود و به تعبیر اخوان مرد مردستان ! و همچنان می کوبد . همه در خواب بودند ولی نیما تا انتهای شعر همچنان می کوبد .
مانده پای ابله از راه دراز ...
کوله بارش بر دوش ....
اما فروغ توان در کوبیدن ندارد . وقتی هیچ روزنه ای پیدا نمی کند وقتی تاریکی مطلق وجودش را فرا گرفته همه ی دلخوشیش این است که از این تاریکی چه چیز خلق می شود :
من در این ایه تو را اه کشیدم ...
تو را به درخت و اب و اتش پیوند زدم ...
من سراسر حسرت بودم اما تو را به درخت و اب و اتش رساندم .یعنی سه سمبل زندگی . من تاریکم و از ایت تاریکی تو به روشنی می رسی و از بستر این تاریکی شکفتن تولید می شود . گویی روشنی در پس تاریکی که نه در دل تاریکیست و نفس تاریکی روشنی در خود دارد .
پرواز را به خاطر بسپار
پرنده مردنیست !
با مرگ پرنده پرواز نمی میرد و مفهوم متعالی پرواز جاودانه است .حتی اگر نمود و مصداق عینی ان به چشم نیاید . شبی که هیچ نشانه ای از صبح ندارد به این مفهوم نیست که اصلا صبحی وجود ندارد .
انسانهای دردمند در میان هجوم تاریکیها روشنی وجودشان را فتیله ی احساس و هنر و اندیشه شان را بالا می کشند و می شوند ستاره .
شاملو در شعر نازلی درباره ی وارتان میگوید :
او یک ستاره بود .
تمام این جهان را تاریکی گرفته و قرار نیست به زودی روشن شود ؟ تو می توانی یک جرقه باشی . یعنی خراش یک ناخن به صورت تاریکی تا تاریکی باور نکند که قوی و پایدار است .
پرواز به عنوان یک مفهوم رویایی برای انسان به شکل سمبلیک مفاهیم پیچیده ای را به همراه دارد . من مصداق انسانم . با نابودی من انسانیت نابود نمی شود . گاهی باید خود را فدا کرد . بنفشه گلیست که در پایان زمستان می روید تا بگوید زمستان تمام شد اما خودش معمولا بهار را تجربه نمی کند .
وارتان بنفشه بود
گل داد و وعده داد
که زمستان شکست و رفت .
اگر پرنده مهم باشد با مرگ او همه چیز تمام می شود در حالیکه پرواز همیشه ماندنیست .
سهراب از فروغ وام می گیرد :
مرگ پایان کبوتر نیست
زبان شعری سهراب متفاوت است اما مفهوم نهایی همان است . فروغ مدرن تر مصادیق را کنار هم می گذارد اما سهراب با همان مولفه های مرسوم قدیم عرفانی تر نگاه می کند .
شاعر از شب به یکباره دو جمله ی شیک و مستقل را می اورد .
پرواز را به خاطر بسپار
پرنده مردنیست !
این دو جمله با قسمتهای قبل شاید تناسب تصویری نداشته باشد ولی برداشت شاعر از قسمتهای قبل است . او خودش را پرنده ای مرده میداند که ارزومند روشنیست و این یاس را با مفهوم ( پرواز را به خاطر بسپار ) جبران می کند .
